Các lỗi quy kết cơ bản trong Tâm lý học xã hội

Nhắc lại nguồn gốc của lý thuyết quy kết

Một trong những nhiệm vụ suy luận quan trọng nhất mà tất cả những người nhận thức xã hội phải đối mặt là xác định nguyên nhân của các sự kiện. Lý thuyết quy kết là một tổng thể cách tiếp cận để mô tả các cách mà người nhận thức xã hội sử dụng thông tin để tạo ra các giải thích nhân quả. Nó bắt nguồn từ các bài viết của Fritz Heider (1958). Harold Kelley (1967) đã chính thức hóa dòng tư tưởng của Heider bằng cách xác định các biến mà mọi người sử dụng để thực hiện sự quy kết với Mô hình hiệp biến (covariation model) gồm ba chiều của thông tin liên quan đến người có hành vi mà họ đang cố gắng giải thích: tính khác biệt (distinctiveness), tính nhất quán (consistency) và sự đồng thuận (consensus):

Mỗi khía cạnh trong số ba chiều kích này đóng một vai trò trong các kết luận bạn vẽ ra. Hàng nghìn nghiên cứu đã được thực hiện để tinh chỉnh và mở rộng lý thuyết quy kết vượt ra ngoài nền tảng vững chắc do Heider và Kelley cung cấp. Nhiều nghiên cứu trong số đó đã liên quan đến các điều kiện trong đó các quy kết xuất phát từ một hệ thống tìm kiếm thông tin có sẵn. Trong bài viết này, hãy xem xét các trường hợp thành kiến ​​nào có thể len ​​lỏi vào các ghi nhận của bạn.

Lỗi quy kết cơ bản

Giả sử bạn đã hẹn gặp một người bạn lúc 7 giờ. Bây giờ là 7:30 và người bạn vẫn chưa đến. Làm sao bạn có thể giải thích sự kiện này với chính mình?

  • Tôi chắc chắn một điều gì đó thực sự quan trọng đã xảy ra khiến người đó không thể có mặt ở đây đúng giờ.
  • Thật là một thằng ngu! Hắn ta không thể cố gắng hơn một chút sao?

Một lần nữa, lựa chọn của bạn ở đây là giữa quy kết theo tình huống và quy kết theo điều kiện. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng mọi người ngày càng có khả năng, trung bình, chọn kiểu thứ hai, giải thích theo xu hướng (Ross & Nisbett, 1991). Xu hướng này rất mạnh mẽ, trên thực tế, nhà tâm lý học xã hội Lee Ross (1977) đã gọi nó là lỗi quy kết cơ bản. Lỗi quy kết cơ bản (Fundamental attribution error – FAE) thể hiện xu hướng kép đối với việc mọi người đánh giá quá cao các yếu tố theo xu hướng (đổ lỗi hoặc tín nhiệm một người) và đánh giá thấp các yếu tố tình huống (đổ lỗi hoặc tín nhiệm môi trường) khi tìm kiếm nguyên nhân của một số hành vi hoặc kết quả.

Hãy xem xét một ví dụ trong phòng thí nghiệm về FAE. Ross và các đồng nghiệp (1977) đã tạo ra một phiên bản thử nghiệm của một Loại trò chơi đố vui “College Bowl” trong đó những người tham gia đã trở thành người hỏi hoặc người dự thi bằng cách lật đồng xu. Sau khi đồng xu lật, cả người hỏi và thí sinh – đều được lắng nghe hướng dẫn: Người thử nghiệm hỏi người hỏi để nghĩ ra các câu hỏi thách thức dựa trên hiểu biết cá nhân của họ. Khi những người đặt câu hỏi đã hoàn thành, họ đặt ra những câu hỏi cho các thí sinh. Thí sinh đã cố gắng, thường trong vô ích, để trả lời các câu hỏi. Vào cuối phiên, người hỏi, người dự thi và người quan sát (những người tham gia khác đã xem trò chơi) đã đánh giá kiến ​​thức chung của cả người hỏi và người dự thi. Kết quả được hiển thị trong hình dưới. Như bạn có thể thấy, những người hỏi dường như tin rằng cả họ và các thí sinh đều ở mức trung bình. Tuy nhiên, cả thí sinh và nhà quan sát đều đánh giá người hỏi hiểu biết hơn nhiều so với thí sinh — và các thí sinh thậm chí còn tự đánh giá mình dưới trung bình một chút! Điều này có công bằng không? Rõ ràng là tình huống đó mang lại lợi thế lớn cho người hỏi. (Chẳng phải bạn muốn trở thành người đặt câu hỏi hơn sao ?) Xếp hạng của thí sinh và người quan sát bỏ qua cách thức mà tình huống cho phép một người trông thông minh và người kia trông ngớ ngẩn. Đó là lỗi quy kết cơ bản.

HÌNH 16.1 Xếp hạng của Người hỏi và Kiến thức chung của Người dự thi

Sau trò chơi đố vui, người hỏi, người dự thi và người quan sát đánh giá kiến thức chung của từng người tham gia bằng cách xếp hạng 50 cho học sinh trung bình. Người hỏi đã tin tưởng rằng cả họ và các thí sinh đều ở mức trung bình. Tuy nhiên, cả người dự thi và người quan sát đều đánh giá người hỏi nhiều hiểu biết hơn thí sinh. Hơn nữa, thí sinh tự đánh giá mình dưới trung bình một chút.

Bạn nên thường xuyên chú ý các trường hợp xảy ra FAE. Tuy nhiên, điều này có thể không phải lúc nào cũng dễ dàng: Thường cần “nghiên cứu” một chút để khám phá nguồn gốc tình huống của hành vi. Các sức mạnh hoàn cảnh nói chung là vô hình. Ví dụ: bạn không thể nhìn thấy các quan điểm thành kiến ​​thúc đẩy việc xây dựng thực tại xã hội; bạn chỉ có thể thấy những hành vi mà chúng tạo ra.

Bạn có thể làm gì để tránh FAE? Đặc biệt trong các trường hợp bạn đang đưa ra quy kết theo xu hướng là tiêu cực (“Đúng là đồ tồi!”), bạn nên lùi lại một bước và tự hỏi bản thân, “Có thể hành vi này bị một tình huống nào đó gây ra?” Bạn có thể nghĩ về một bài tập như “từ thiện mang tính quy kết.” Bạn có thấy tại sao không?

Lời khuyên này có thể đặc biệt quan trọng đối với những người sống trong xã hội phương Tây bởi vì bằng chứng cho thấy rằng FAE một phần là do các nguồn văn hóa (Miller, 1984). Có khác biệt văn hóa trong cách hiểu của bản thân. Như chương đó đã giải thích, hầu hết các nền văn hóa phương Tây thể hiện những cách suy diễn ý nghĩa một cách độc lập về bản thân (independent construals of self), trong khi hầu hết các nền văn hóa phương Đông thể hiện những cách suy diễn về bản thân mang tính phụ thuộc lẫn nhau (interdependent construals of self) (Markus & Kitayama, 1991). Nghiên cứu chứng minh rằng, như một chức năng văn hóa của sự phụ thuộc lẫn nhau, các thành viên của các nền văn hóa không phải phương Tây ít có khả năng tập trung vào các tác nhân mang tính cá nhân trong các tình huống.

Ta có thể thấy sự khác biệt văn hóa này trong một phân tích khác về việc truyền thông về các vận động viên Olympic.

Các nhà nghiên cứu đã biên soạn các báo cáo truyền hình và báo chí từ Hoa Kỳ và Nhật Bản tập trung vào các vận động viên tại Thế vận hội Mùa hè 2000 và Thế vận hội Mùa đông 2002 (Markus và cộng sự, 2006). Trợ lý nghiên cứu không biết đến mục đích của nghiên cứu đã phân tích từng báo cáo trên phương tiện truyền thông để xác định loại giải thích nào được sử dụng để thảo luận thành tích của vận động viên: Ví dụ: các bài báo có đề cập đến điểm mạnh hoặc điểm yếu của vận động viên, mức độ động lực của họ hoặc chất lượng của các đối thủ khác không? Kết quả cho thấy rằng phương tiện truyền thông Hoa Kỳ đưa tin tập trung khá chặt chẽ vào các đặc điểm cá nhân của các vận động viên. Truyền thông của Nhật cân nhắc đến một loạt các yếu tố. Các báo cáo đã không bỏ qua các đặc điểm của vận động viên, nhưng họ còn thảo luận cả về các yếu tố cơ bản khác, bao gồm cả mức độ mà các vận động viên đáp ứng được kỳ vọng của những người khác. Ngoài ra, các báo cáo truyền thông Hoa Kỳ tập trung gần như hoàn toàn vào các đặc điểm tích cực của các vận động viên trong khi các báo cáo của Nhật Bản đề cập đến cả điểm tích cực lẫn tiêu cực.

Một tính năng ấn tượng của nghiên cứu này là nó nắm bắt được phong cách quy kết theo văn hóa khi chúng được trình bày trên TV và trên báo chí. Nghiên cứu chỉ ra một cách rõ ràng một phong cách quy kết theo văn hóa được truyền đạt và duy trì như thế nào về tất cả những người được phơi bày trên các phương tiện truyền thông trong một nền văn hóa cụ thể (Morling & Lamoreaux, 2008).

Loạt bài viết về chủ đề:

  1. Ta xây dựng hiện thực xã hội như thế nào?
  2. Nhận thức xã hội là gì? Và ta quy kết như thế nào?
  3. Các lỗi quy kết cơ bản
  4. Thành kiến ​​Tự-phục vụ
  5. Kỳ vọng và những lời tiên tri tự ứng nghiệm

Vân Anh dịch và tổng hợp

Nguồn: Tâm lý học và đời sống, Richard J. Gerrig, Philip G. Zimbardo, bản in thứ 16, 2002, Pearson Education Inc, bản dịch 2020 của Van Lang Culture JSC. Người dịch Kim Dân

Psychology and life, Richard J. Gerrig, 20th Edition, 2013, Pearson Education Inc

Vân Anh Nguyễn

One thought on “Các lỗi quy kết cơ bản trong Tâm lý học xã hội

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Lên đầu trang